Språk i sikkerheitsarbeid: læring av uønskte hendingar
Studien «³§prÃ¥k i sikkerheitsarbeid: læring av uønskte hendingar» er tematisk beslekta med, men finansielt uavhengig av, FagsprÃ¥ksenteret. MÃ¥let med studien er Ã¥ undersøkje sprÃ¥kleg/ tekstleg framstilling av uønskte hendingar ut frÃ¥ eit læringsperspektiv. Studien er tverrfagleg og omfattar sprÃ¥kvitskap kombinert med bidrag frÃ¥ m.a. psykologi, organisasjonsteori og sikkerheitsfaget.
Om studien
Etter uønskte hendingar vil samfunnet krevja svar på kva som gjekk gale, kvifor det skjedde, kven sitt ansvar det var, og kva som no bør gjerast. Det blir sett ned ein kommisjon som skal svara på desse spørsmåla i form av ein skriftleg rapport, med læring som det oppgjevne hovudføremålet. Den språklege framstillinga i rapportane vil vera avgjerande for kva svar ein kjem fram til, og kva (om nokon) lærdom som skjer, noko som er blitt undersøkt i fleire studiar.
Språk ikkje verdinøytralt
Språket er ikkje eit verdinøytralt kommunikasjonssystem som lèt oss skildra verda objektivt. Det er ein ressurs som lèt oss velja den framstillingsmåten som stemmer best med det synet på verda som vi ønskjer å formidla.
Det er lett å sjå dette i ekstreme tilfelle der ein og same væpna konflikt blir omtalt som ein «militær spesialoperasjon» av den eine parten og ein «angrepskrig» av den andre, men òg tilsynelatande ukontroversielle ord og vendingar som skattelette har argumenterande kraft. Etterleddet -lette har nemleg tydinga ‘hjelp, lindring’, noko som framstiller skatt i eit negativt lys og dei som tek til orde for skattelette, i eit positivt lys. Alternative framstillingar er t.d. skattereduksjon, skattekutt og bidra mindre til fellesskapet.
Omdiskuterte rapportar
I norsk samanheng finst det fleire omdiskuterte framstillingar i rapportar etter store saker. Dette inkluderer vaktsjefen pÃ¥ KNM «Helge Ingstad» sitt ansvar for kollisjonen med MT «³§ola TS», styresmaktene si handtering av born og andre sÃ¥rbare grupper under koronapandemien, og responsen til politiets beredskapstropp pÃ¥ Utøya 22. juli. Sistnemnde vert framstilt pÃ¥ svært ulike mÃ¥tar av Gjørv-kommisjonen og Stensønes (2018), og ifølgje RenÃ¥ (2017) er eitt av problema med kommisjonen si framstilling at dei vurderer innsatsen til beredskapstroppen sterkt kritisk pÃ¥ bakgrunn av informasjon som var ikkje tilgjengeleg for beredskapstroppen der og dÃ¥, men som først vart kjend i etterkant.
Tverrfagleg studie
«³§prÃ¥k i sikkerheitsarbeid: læring av uønskte hendingar»&²Ô²ú²õ±è;er ein tverrfagleg studie som skal undersøkja sprÃ¥klege og tekstlege trekk i rapportar etter uønskte hendingar. Den teoretiske og metodologiske hovudtyngda er plassert i den humanistiske disiplinen sprÃ¥kvitskap, i form av tekstforsking, fagsprÃ¥k og terminologi, og narrativ analyse, med bidrag frÃ¥ m.a. psykologi, organisasjonsteori og sikkerheitsfaget.
I tillegg til rapportar vil vi òg undersøkja tilhøyrande rammeverk, dvs. mandat og undersøkingsmetode m.m., som på ulike vis påverkar rapportane. Vi ønskjer òg å intervjua sentrale aktørar, som t.d. kommisjonsmedlemar, for å få betre innsikt i korleis rapportane blir til.
MÃ¥l for studien
Eit sentralt mål for studien er å utarbeida retningslinjer for tekstutforming og språkføring i rapportar etter uønskte hendingar. Retningslinjene skal samlast i ein kortfatta rettleiar som vil vera fritt tilgjengeleg på prosjektet si heimeside. Resultata frå studien vil bli formidla i bransjerelevante kanalar i tillegg til vitskapelege publikasjonar, og vi vil invitera til dialogarenaer der temaet kan diskuterast med sentrale nasjonale aktørar.
Overordna problemstilling:
Korleis kan medviten språkbruk fremja læring i undersøkingar av uønskte hendingar?
¹ó´Ç°ù²õ°ì¾±²Ô²µ²õ²õ±èø°ù²õ³¾Ã¥±ô:
- Korleis framstiller ulike rapportar årsaker til uønskte hendingar språkleg og tekstleg?
- Kva tenking om årsaker til uønskte hendingar kan seiast å bli reflektert i rapportane?
- Kva for konsekvensar har språket i rapportane for måten ein jobbar med og tenkjer på sikkerheit?
- Korleis skil «tradisjonelle» norske rapportar seg frå det ein kan tenkja på som ein «beste praksis» for slike rapportar ifølgje nye innsikter frå sikkerheitsfaget?
- Kva for omsyn og føringar må kommisjonane ta stilling til i utforminga av rapportane?
- Korleis blir rapportane lesne og brukte av ulike mottakargrupper?
Aktivitetar
2026
- 3. februar 2026: Norsk Industri HOP-samling. Innlegg av Helga Mannsåker om kommunikasjon og bevisst bruk av språk i undersøkelsesgrupper.
2025
- 21. august 2025: Diskusjonsseminar med deltakarar frå prosjektgruppa og ulike sektorar i Bergen. Innlegg av deltakarar i prosjektgruppa (Helga Mannsåker, Kristian Gould, Bjørn Sætrevik og Helge Renå) og Aker BP, Dansk maritim havarikommisjon, Havtil og Ukom.
- 16. september 2025: Workshop med Norsk Industri sitt HMS-utval. Innlegg av Helga Mannsåker om språkleg framstilling av uønskte hendingar.
- 21. november 2025: Pasientsikkerhetskonferansen. Innlegg av Kristian Gould, Helga Mannsåker og Linda Hamrin Nesby (UiT) i samarbeid med Synnøve Serigstad (Ukom) om språk- og litteraturvitenskap som verktøy for bedre pasientsikkerhet.
- 4. desember 2025: CAI disiplinmøte ulykkesgranskere (Equinor). Innlegg av Helga Mannsåker om språk i sikkerheitsarbeid.
Personar
Leiar
Helga Mannsåker
Førsteamanuensis i nordisk språkvitskap
Marita Kristiansen
Førsteamanuensis i i terminologi og fagspråk
Bjørn Sætrevik
Professor i samfunnspsykologi
Sensor, UiS
Specialist, Human Factors and Organizational Safety at Equinor
Ìý
Forskar II, OsloMet
Øyvind Gjerstad
Førsteamanuensis i fransk språkvitskap
Ìý